
انقلاب بدون انقلاب
محمد حکیمی
هگل میگوید: «هر چیزی فرزند زمان و مکان خویش است.» این جمله دربارهٔ انقلابها بسیار صدق میکند؛ انقلابها، هرچند اغلب در پی تغییر وضعیت کشور خود هستند، هیچگاه شبیه یکدیگر نبودهاند و نخواهند بود. انقلاب در خاورمیانه تاکنون نتوانسته است فرزند زمان و مکان خویش باشد؛ تنها تکرار انقلابهای گذشته بوده و همواره از رهبری، برنامه و طرحی مشخص بیبهره مانده است. از این منظر، تجربهٔ کشورهای عربی قابل تأمل است. در سال ۲۰۱۰ میلادی، انقلابی در تونس آغاز شد؛ زمانی که جوانی به دلیل شرایط دشوار زندگی، خود را به آتش کشید و همین رویداد، پیامدهای گستردهٔ اجتماعی و اقتصادی در منطقه به دنبال آورد.
بهار عربی به تغییر قدرت در شش کشور تونس، مصر، لیبی، سوریه، یمن و بحرین انجامید؛ اما این انقلاب از همان آغاز تولدش با فاجعه روبهرو شد. خشونت سراسر این کشورها را فراگرفت و کشتهشدن دیکتاتورهایی چون «قذافی» به آن شیوهٔ وحشیانه، زمینهساز گسترش بحران و آشوب شد؛ چنانکه تا امروز نیز هیچیک از این کشورها روی آرامش به خود ندیدهاند. آیا بهار عربی، که توانست شش دیکتاتور را سرنگون کند، راهی برای اندیشهای تازه دربارهٔ انقلاب گشود؟ آیا این انقلاب پدیدهای نو در جهان پدید آورد یا، برعکس، از همان لحظهای که چشم به زندگی گشود، به بیراهه کشیده و خفه شد؟
بهار عربی، موجی که دستکم بیست کشور عربی را دربرگرفت، پیامدهای ژئوپولیتیکی و داخلی فراوانی به همراه داشت. شش دیکتاتور از قدرت کنار زده شدند و نخستوزیر لبنان نیز ناچار به کنارهگیری شد. در این میان، همهگیری کوویدـ۱۹ به یاری دیکتاتورهای منطقه آمد و توانست مانع خیزش تودهای مردم شود؛ شاید انقلاب برای مدتی فروکش کرده یا به سکوت واداشته شده باشد.
نکتهٔ مهم این بود که هیچیک از این انقلابها نتوانستند عدالت اجتماعی، برابری و دموکراسی را تثبیت کنند. برعکس، کشورهایشان گرفتار جنگ داخلی و ویرانی شدند و دهها هزار نفر از مردم آنها جان باختند. این وضعیت به آغاز درگیریهای قبیلهای و منطقهای در خاورمیانه انجامید و زمینهٔ رشد چشمگیر اسلامگرایی افراطی را فراهم کرد. در چنین بستری، داعش و دهها سازمان تندروی اسلامی دیگر در منطقه پدید آمدند و مرگ و آوارگی صدها هزار نفر را رقم زدند.
اما در گام نخست، چگونه میتوان ماهیت و ویژگیهای انقلابهای عربی را تحلیل کرد؟ آیا بهار عربی پدیدهای تازه بود یا تکرار همان انقلابهایی که هر از گاهی در کشورهای عربی رخ میدادند؟ به باور بیشتر کارشناسان سیاسی خاورمیانه، انقلابهای بهار عربی پدیدهای نو نبودند؛ بلکه در قالب اختلافات درونخانوادگی، انقلابهای مسالمتآمیز یا مبتنی بر گفتوگو تعریف میشوند. برای نمونه، «جورج لاوسون» انقلابهای عربی را به تقسیم ارث میان خویشاوندان تشبیه میکند: هنگامی که پدر میمیرد، سهم هرکس از میراث به او داده میشود؛ بهار عربی نیز به چنین تقسیم میراثی بدل شد.
یکی دیگر از عوامل شکست بهار عربی، نبود رهبری و شخصیت کاریزماتیک بود. هرچند رهبرانی محلی و عشیرهای حضور داشتند، نقش آنان بسیار منفی بود و تنها کشورهایشان را به عقب راندند؛ امری که به شکستی بزرگ انجامید. وقتی از شکست سخن میگوییم، منظور این است که اگرچه چهرهها تغییر کردند، سیاستها و شیوهٔ ادارهٔ کشور همان شکل پیشین را حفظ کردند. شیوهٔ آموزش و تدریس تغییر نکرد و نظام حاکم نیز همچنان به نظام دیکتاتورهای پیشین شباهت داشت. از همین رو، بهار عربی در مجموع شکست خورد.
بسیاری این پرسش را مطرح میکنند که انقلاب چه شد و به کجا رفت؟ چگونه «انقلاب بدون انقلاب» رخ داد؟ باید بهدقت دریابیم که چرا بهار عربی به چنین سرنوشتی دچار شد. به باور من، بهار عربی از همان ابتدا شکست خورد، زیرا حامل محتوایی انقلابی نبود. آنچه رخ داد، نارضایتی تودههای عرب از شیوهٔ ادارهٔ کشور بود. آنان خواستار تغییر بنیانها و ریشههای قدرت نبودند؛ بلکه چهرههای حاکم برایشان تکراری و فرسوده شده بودند و هیچ جایگزینی نیز برای دوران پس از دیکتاتور وجود نداشت. همین مسئله سبب شد این انقلابها یکی پس از دیگری شکست بخورند و در نطفه خفه شوند.
این ترجمه، دیدگاهها و ادعاهای نویسنده را بازتاب میدهد؛ برخی گزارههای تاریخی متن، از جمله تغییر حکومت در بحرین و شمار دیکتاتورهای سرنگونشده، نیازمند بررسی و اصلاحاند.

