
«عدم قطعیت» در «وێڵی»
نگاهی گذرا به رمان «وێڵی»، اثر دلاور رحیمی
سوران محمدی
از منظر پساساختارگرایی، متن واحدی بسته و برخوردار از معنایی ثابت نیست؛ بلکه شبکهای از معناهاست که در آن هیچ نشانهای معنای نهایی یا تعیینکننده ندارد. این نظریه بر این فرض استوار است که معنا همواره در حال لغزش، تعویق و بازتعریف است و هیچ نقطهای وجود ندارد که بتوان آن را مرجع نهایی تفسیر دانست. نخستین چیزی که من در رمان «وێڵی» احساس کردم، «عدم قطعیت» بود.
پساساختارگرایی بر این باور است که هر متن از لایههای متعددی از صداها، اشارهها، تضادها و گسستها تشکیل شده است. خواننده در مواجهه با متن ناگزیر است میان این لایهها حرکت کند، پرسشهای بیپاسخ را تاب بیاورد و فعالانه در شکافهای معنایی مشارکت کند. از این دیدگاه، «عدم قطعیت» کاستیِ متن نیست؛ بلکه بخشی بنیادی از فرایند شکلگیری معنای آن است. متن بهجای ارائهٔ روایتی روشن، آگاهانه ساختاری میآفریند که مسیر فهم را ناپایدار و شناور نگه میدارد. در چنین وضعیتی، خواننده صرفاً دریافتکنندهٔ معنا نیست؛ بلکه خود آفرینندهٔ معناهای ممکن، متکثر و موقتی است.
از همین رو، زمان در «وێڵی» به عرصهای برای اندیشیدن بدل میشود. راوی هنگام روایت، هر لحظه به خاطرهای، یادمانی، ویژگیای و مانند آن گریز میزند؛ در نتیجه، زمان نه خطی است و نه قابل اعتماد. گویی از پشت دری با کسی صحبت میکنی و نمیدانی پنج دقیقه گذشته است یا پنج ساعت.
استفاده از گفتوگو میان اولشخص مفرد و مخاطبی در جایگاه دومشخص مفرد، حذف توصیفهایی که به روایت ثبات میبخشند و بهویژه ایجاد ابهام در هویت مخاطب، زمان و مکان، همگی شگردهاییاند که در سنت پساساختارگرایی برای ایجاد و تقویت «عدم قطعیت» به کار میروند. به این ترتیب، متن «وێڵی» نهتنها از «قطعیت» میگریزد، بلکه آن را به سخره میگیرد و خواننده را به تجربهٔ فرایند معناسازی در وضعیتی ناپایدار، گشوده و آشفته دعوت میکند.
در این رمان، چنین شیوهای از روایت ــ که در ادبیات کوردی کمتر به کار گرفته شده است ــ به ابزاری برای خلق ساختاری کاملاً پساساختارگرا تبدیل میشود. در بخش نخست، راوی با ضمیر «تو» مخاطب را تعریف میکند، برایش هویتی میسازد، گذشتهای را به او نسبت میدهد و از او میخواهد نقشی معین را بپذیرد. اما در بخش دوم، همان «تو» پاسخ میدهد و همهٔ این نسبتها را انکار میکند: او نه آن کسی است که راوی میگوید و نه چیزی از گذشتهٔ خیالیِ نسبتدادهشده به خود به یاد میآورد.
این تضاد، مرکز معنا را از میان میبرد و هویت «تو» را از مرجعی ثابت به عرصهای پرتلاطم و آکنده از تناقض تبدیل میکند. در نتیجه، حقیقت نه در صدای راوی و نه در صدای پاسخدهنده تعیین میشود؛ بلکه در فاصله و تنش میان آن دو در گردش است.
این لغزش هویت، ابهام خاطره و تعلیق پیوسته میان دو صدای متضاد، رمان را به نمونهای برجسته از روایت پساساختارگرا بدل میکند؛ روایتی که در آن «عدم قطعیت» صرفاً شگردی کمکی نیست، بلکه بنیان شکلگیری خودِ متن است.

