جنگ، بحران قدرت و ضرورت شکلگیری ائتلافهای فراگیر دموکراتیک
ایران امروز در یکی از حساسترین و پیچیدهترین مقاطع تاریخ معاصر خود قرار گرفته است. تشدید جنگ در منطقه، بحران در رأس ساختار قدرت جمهوری اسلامی، شکافهای درونی حاکمیت و نارضایتی گسترده اجتماعی، مجموعه شرایطی را پدید آورده که میتواند به تحولات عمیق سیاسی در کشور منجر شود.
در چنین شرایطی، آینده ایران صرفاً در میدانهای نظامی یا در درون ساختارهای قدرت حاکم تعیین نخواهد شد. آنچه میتواند مسیر تحولات آینده را رقم بزند، میزان توانایی نیروهای دموکراتیک و آزادیخواه برای ایجاد همگرایی سیاسی، شکل دادن به ائتلافهای فراگیر و ارائه یک چشمانداز قابل اعتماد برای آینده کشور است.
واقعیت آن است که جمهوری اسلامی در چهار دهه گذشته نه تنها نتوانسته مسئله دموکراسی را در ایران حل کند، بلکه با سرکوب سیاسی، تمرکز قدرت و انکار حقوق ملیتهای مختلف، شکافهای عمیق اجتماعی و سیاسی را در جامعه ایران گسترش داده است. امروز در شرایط جنگ و بحران منطقهای، این شکافها بیش از هر زمان دیگری خود را نشان میدهند و به یکی از عوامل تعیینکننده در آینده تحولات سیاسی کشور تبدیل شدهاند.
همپیمانی احزاب کوردستان: تلاشی برای عبور از پراکندگی
در میان تحولات مهم هفتههای اخیر، شکلگیری همپیمانی میان چند حزب سیاسی کوردستان ایران یکی از رخدادهای قابل توجه در فضای اپوزیسیون ایران به شمار میرود. این احزاب با انتشار بیانیهای مشترک از آغاز مرحلهای تازه از همکاری و هماهنگی میان نیروهای سیاسی کوردستان خبر دادهاند.
در اسناد منتشر شده از سوی این همپیمانی بر ارزشهایی چون دموکراسی، عدالت اجتماعی، برابری جنسیتی، حقوق ملیتها و ضرورت ایجاد ساختاری فدرال برای آینده ایران تأکید شده است. اهمیت این تحول در آن است که جنبش سیاسی کوردستان در دهههای گذشته همواره با مسئله پراکندگی و اختلافات درونی مواجه بوده است. تلاش برای ایجاد چارچوبهای مشترک همکاری میان احزاب کوردستان میتواند گامی مهم در جهت افزایش توان سیاسی و سازمانی این جنبش و تقویت نقش آن در تحولات آینده ایران باشد.
شکلگیری این همپیمانی در عین حال در فضایی صورت گرفت که بخشی از جریانهای راست افراطی و بهویژه رضا پهلوی و حامیان او، در سخنان و مواضع خود بارها با لحنی تهدیدآمیز از سرکوب مطالبات ملیتها و حتی استفاده از «ارتش آینده» برای مقابله با جنبشهای کورد سخن گفتهاند. در چنین فضایی، ایجاد چارچوبی برای همکاری و همگرایی میان احزاب کوردستان نه تنها تلاشی برای عبور از پراکندگی تاریخی این جنبش است، بلکه پاسخی سیاسی به گفتمانهای انحصارطلبانه و مرکزگرایانه نیز محسوب میشود.
همزمان، این همپیمانی با واکنشهای مثبتی از سوی برخی نیروهای سیاسی دیگر ملیتهای ایران روبهرو شده است. پیامهایی از سوی نیروهای آذربایجانی در استقبال از این روند منتشر شد که بر اهمیت گفتوگو، همکاری و همگرایی میان ملتهای مختلف ایران برای دستیابی به دموکراسی تأکید داشت.
در همین چارچوب، ائتلاف نیروهای سیاسی کوردستان ایران نیز در پیامی خطاب به ملت ترک آذربایجان و نیروهای سیاسی آن، بر ضرورت گسترش گفتوگو، احترام متقابل و همکاری میان دو ملت تأکید کرد. در این پیام بر این نکته تأکید شده است که آینده مناطق مشترک باید بر پایه همکاری، اداره دموکراتیک محلی و تضمین حقوق برابر همه ساکنان آن شکل گیرد.
چنین مواضعی نشان میدهد که روندهای جدید همگرایی میتوانند زمینهساز گشایش فصلی تازه در روابط میان جنبشهای ملیتهای مختلف ایران شوند؛ فصلی که در آن همکاری و همگرایی جایگزین رقابتها و بیاعتمادیهای تاریخی گردد.
مسئله پیشمرگهها: امیدها و نگرانیها
در فضای سیاسی ناشی از جنگ و بحران کنونی، در برخی تحلیلها و محافل سیاسی بحث احتمال ورود نیروهای پیشمرگه احزاب کوردستان ایران به داخل کشور نیز مطرح شده است.
برای بخشی از جامعه کوردستان، چنین احتمالی میتواند نشانهای از فعالتر شدن نقش جنبش سیاسی کوردستان در تحولات آینده ایران تلقی شود. در عین حال، این مسئله نگرانیهایی نیز در میان برخی نیروهای سیاسی و اجتماعی ایجاد کرده است؛ نگرانی از آنکه تحولات نظامی بدون وجود یک چارچوب سیاسی گسترده و هماهنگ میان نیروهای دموکراتیک کشور، به پیچیدهتر شدن بحران ایران منجر شود.
از همین رو بسیاری از تحلیلگران بر این نکته تأکید میکنند که هرگونه تحول در این زمینه تنها در صورتی میتواند به تقویت جنبش آزادیخواهی در ایران کمک کند که در چارچوب یک استراتژی سیاسی گستردهتر و هماهنگ میان نیروهای دموکراتیک کشور تعریف شود.
واکنش جمهوری اسلامی: حملات موشکی و پهپادی
در چنین فضایی، جمهوری اسلامی تلاش کرده است با تشدید فشارهای نظامی بر نیروهای اپوزیسیون، هرگونه ظرفیت بالقوه برای فعال شدن این نیروها را محدود کند.
در هفتههای اخیر حملات موشکی و پهپادی به مناطقی در اقلیم کوردستان عراق افزایش یافته است. در برخی از این حملات، مقرها و اردوگاههای احزاب کوردستان ایران هدف قرار گرفتهاند که در نتیجه آن تعدادی از پیشمرگان کشته و شماری دیگر زخمی شدهاند.
این حملات نشان میدهد که حکومت در شرایط بحرانی کنونی بیش از هر چیز از فعال شدن نیروهای سازمانیافته اپوزیسیون در مناطق مرزی و ملی نگران است و تلاش میکند ظرفیتهای سیاسی و سازمانی این نیروها را پیشاپیش تضعیف کند.
گسترش روند همگرایی در میان ملیتها
در کنار تحولات کوردستان، در هفته گذشته نیز همپیمانی میان چند جریان و حزب عرب در خوزستان و اهواز شکل گرفت. هدف این همپیمانی افزایش هماهنگی میان نیروهای سیاسی عرب و مشارکت فعالتر در تحولات آینده ایران اعلام شده است.
اگر این روندهای همگرایی بتوانند گسترش یابند و به گفتوگو و همکاری میان نیروهای کورد، عرب، بلوچ، آذربایجانی و دیگر جریانهای دموکراتیک کشور منجر شوند، میتوانند پایههای شکلگیری یک بلوک سیاسی دموکراتیک و چندملیتی در اپوزیسیون ایران را فراهم کنند.
چنین روندی میتواند نقش مهمی در تغییر معادلات سیاسی ایران ایفا کند؛ زیرا برای نخستین بار امکان آن را فراهم میآورد که جنبشهای مختلف دموکراتیک و ملی در چارچوب یک چشمانداز مشترک برای آینده کشور به همکاری بپردازند.
ایران در برابر یک انتخاب تاریخی
ایران امروز در آستانه تحولات بزرگی قرار دارد. جنگ، بحران مشروعیت حکومت و نارضایتی اجتماعی همگی میتوانند زمینهساز تغییرات عمیق در ساختار سیاسی کشور شوند.
اما تجربه تاریخ نشان میدهد که فروپاشی یک نظام اقتدارگرا به خودی خود به معنای استقرار آزادی و دموکراسی نیست. آنچه میتواند مسیر تحولات آینده ایران را تعیین کند، میزان توانایی نیروهای دموکراتیک برای ایجاد اعتماد متقابل، شکل دادن به همکاریهای سیاسی و ساختن ائتلافهای فراگیر است.
اگر نیروهای دموکراسیخواه بتوانند از فرصتهای کنونی برای ایجاد چنین همکاریهایی بهره بگیرند، امکان آن وجود دارد که ایران از دل بحرانهای امروز به سوی نظمی نوین حرکت کند؛ نظمی که در آن آزادی، عدالت اجتماعی و برابری ملیتها نه شعار، بلکه پایههای واقعی ساختار سیاسی کشور باشند.
در چنین افقی، همگرایی نیروهای دموکراتیک و جنبشهای ملیتهای مختلف میتواند به تدریج زمینه شکلگیری یک بدیل سیاسی واقعی برای آینده ایران را فراهم کند؛ بدیلی که بتواند کشور را از چرخه استبداد، بحران و جنگ به سوی آزادی، دموکراسی و برابری هدایت کند.
بهروز ملکشاه