
آیندهٔ رژیم ایران؛ میان احتمال اصلاحات و بقا یا تندروی و فروپاشی
پرویز رحیمزاده
رژیم جمهوری اسلامی ایران، که از همان ابتدا با بحران آغاز کرد و هر دوره از حاکمیت خود را با آفریدن بحرانی دیگر پشت سر گذاشت، امروز در بحرانیترین دوران حیات سیاسی خود به سر میبرد.
این نظام از آغاز بهقدرترسیدن با تمامی هنجارها و ارزشهای انسانیِ جهانی بیگانه بوده است. اکنون نیز، چنانکه میبینیم، تشدید بحران در عرصههای اجتماعی، مدیریتی، مشروعیت، اقتصادی، سیاسی و بینالمللی، از عوامل اصلی بهبنبسترسیدن این حاکمیت نامشروع است؛ حاکمیتی که در نزدیک به پنج دههٔ گذشته، جز فاجعه دستاورد دیگری برای بشریت نداشته است. رژیم اسلامی در بنیاد خود میخواست الگویی از زندگی اجتماعی و اقتصادی بر پایهٔ دین اسلام بنا کند؛ الگویی که هم آن را به جهان عرضه کند و هم، در قالب پروژهای راهبردی، در سراسر جهان گسترش دهد.
جامعهٔ ایران در دوران رژیم پادشاهی، توان و ظرفیت پاسخگویی مثبت به الزامات مدرنیته را نداشت و در واکنش به همان جرقههای کمفروغی که در این زمینه پدیدار شده بود، به آغوش اسلام سیاسی پناه برد. چنانکه تاریخ نشان داد، اکثریت بزرگ جامعه، بهاستثنای کوردستان انقلابی و پیشرو، به انقلاب اسلامی پیوستند.
در دورههای مختلف حاکمیت این رژیم، بهویژه در دوران جریان اصلاحطلبی در ایران، فشار و رشد جامعه، حکومت را به عقبنشینی در برخی مسائل ایدئولوژیک واداشت؛ عقبنشینیهایی که تا آن زمان با ماهیت قدرت حاکم ناسازگار به نظر میرسیدند. ظهور جنبش دانشجویی، آغاز جریانی تازه و انتقادی در سینما و سرانجام طرح «گفتوگوی تمدنها»، نمودهایی از این روند بودند. طرح اخیر تلاشی برای آشتی با جامعهٔ جهانی و گشودن درهای بسته بود. بااینحال، آنچه با نام اصلاحات آغاز شد، تلاشی برای دگرگونی بنیادی در کل ساختار قدرت نبود؛ بلکه بعدها روشن شد که خودِ پروژهٔ اصلاحطلبی، طرحی برای تضعیف جریانی بود که خواهان عبور از این رژیم بود.
وضعیت کنونی رژیم اسلامی ایران چنان بحرانی است که حتی رهبر جدید و ناپیدای آن نیز، در آخرین موضعگیری منتشرشده به نامش، خواستار پایانیافتن وضعیت «نه جنگ، نه صلح» شده است. معنای این سیاست آن است که رژیم دیگر توان ادامهٔ حضور در وضعیت بحرانی را ندارد. به بیان دیگر، دو گزینه پیش روی آن قرار دارد: یا توافق و تسلیمشدن به ترتیبی که آمریکا مشخصاً برای آن برنامه دارد، یا تعیین تکلیف از راه ورود به جنگی بر سر بقا و نابودی.
در موضوع جنگ بر سر بقا و نابودی، بیگمان همهٔ نشانهها حاکی از آناند که اگر رژیم وارد مرحلهٔ جنگ تمامعیار شود، خود بازندهٔ اصلی آن خواهد بود؛ زیرا اعلام جنگ و پایانیافتن گفتوگوها، دست کشورهای دیگر را باز میگذارد تا تمامی گزینههای خود را برای پایاندادن به این حاکمیت به کار گیرند. اما مسئلهٔ اصلی این نوشته شاید طرح این پرسش باشد: اگر رژیم آمادهٔ توافق با غرب شود، جنبش داخلی ایران چه سرنوشتی خواهد داشت؟
پیش از هر چیز، باید از این نکته آغاز کنیم که نخستین نشانههای سازش و توافق با غرب، بنیان راهبرد رژیم را با بحرانی اساسی روبهرو خواهد کرد. به این معنا که اختلافها و برخوردهای درون حاکمیت زمانی شدت میگیرند که این پرسش مطرح شود: اگر قرار بود توافقی صورت بگیرد، چه ضرورتی داشت جنگی رخ دهد که چنین خسارتهای سنگینی به دنبال آورد؟
در این میان، باید جنبش اعتراضی داخل ایران را نیز با دقت زیر نظر داشت. اگر رژیم عقبنشینی کند و به نوعی اصلاحات تن دهد، باید این تحول را آغاز فروپاشی آن دانست. گذشته از بحرانهای معیشتی و اقتصادی، باید بر نکتهای حساس تأکید کرد که مبنایی محکم برای ناتوانی رژیم در پیشبردن الگویی پایدار از اصلاحات است: این حاکمیت بهسبب ارتکاب جنایتهای بزرگ علیه مردم و کشتار دهها هزار نفر، مشروعیت خود را در میان مردم بهطور کامل از دست داده است.
هر نوع اصلاحات اقتصادی و سیاسی که همین رژیم بخواهد اجرا کند، سرانجام با موجی از جنبش تودهای روبهرو خواهد شد که بساط این حاکمیت را برمیچیند. به بیان دیگر، هیچ تحول اقتصادی و حتی توافق و گشودن درها به روی جهان غرب نیز نمیتواند نفرت و بیزاری مردم از این رژیم را کاهش دهد.
ازاینرو، تلاش رژیم برای بازسازی خود در قالبی تازه، نهتنها به موفقیت نخواهد انجامید، بلکه سرآغاز روند فروپاشی حاکمیت اسلام سیاسی خواهد بود؛ نخست در ایران و سپس در شاخهها و بازوهای آن در منطقه.

