
چرا مسئلهٔ کورد هنوز نتوانسته است به مسئلهای پایدار در سیاست جهانی تبدیل شود؟
ریبوار سقز
این یکی از عمیقترین پرسشهای سیاسی و ملیِ کورد در سدههای بیستم و بیستویکم است. با وجود آنکه کورد یکی از بزرگترین ملتهای بدون دولت جهان است و تاریخی طولانی از مبارزه، فداکاری و مقاومت دارد، مسئلهٔ کورد هنوز به موضوعی پایدار و تعهدآور در سیاست بینالمللی تبدیل نشده است. برای درک این وضعیت، باید میان مطرحبودن مسئلهٔ کورد بر سر میز گفتوگوهای بینالمللی و جایگرفتن آن در تصمیمگیریهای راهبردی و تعهدآورِ سیاست جهانی تفاوت بگذاریم.
کورد بارها در هنگام بحرانها، اهمیتی چشمگیر در معادلات جهانی پیدا کرده است؛ اما کمتر توانسته این اهمیت را به حمایت سیاسی و بینالمللیِ پایدار تبدیل کند.
۱. نبود راهبرد ملی مشترک
یکی از بزرگترین مشکلات مسئلهٔ کورد، نبود چشماندازی راهبردی و مشترک است. بخشهای کوردستان زیر حاکمیت چند دولت قرار دارند و هر بخش نیز شرایط، نیازها و معادلات سیاسی ویژهٔ خود را دارد. اما مشکل تنها تفاوت شرایط نیست؛ مسئله این است که هنوز توافقی بنیادی بر سر اهداف ملی مشترک شکل نگرفته است.
هنگامی که نیروهای سیاسی کورد دربارهٔ هدف، روابط خارجی و شیوهٔ مبارزه همصدا نیستند، چگونه میتوان انتظار داشت جهان مسئلهٔ کورد را موضوعی یکپارچه ببیند؟ در اینجا مشکلی بزرگ آشکار میشود: کورد اغلب برای قدرتهای بزرگ، متحدی موقت بوده است، نه متحدی راهبردی و بلندمدت.
۲. چندپارگی سیاسی و کشمکشهای داخلی
کشمکش میان احزاب و نیروهای سیاسی کورد، یکی از عوامل اصلی ضعف جایگاه بینالمللی کورد است. گاهی منافع حزبی بر منافع ملی مقدم شمرده میشود. همین امر سبب میشود کورد در بزنگاههای تاریخی، با صدایی واحد و موضعی مشترک ظاهر نشود.
وقتی بازیگران خارجی میبینند که کورد در داخل بر سر تصمیمهای سرنوشتساز متحد نیست، فرصت بیشتری برای معامله با نیروهای مختلف پیدا میکنند.
۳. نبود اتحادهای پایدار و تعهدآور
پیشبرد یک مسئلهٔ ملی تنها با مبارزه و مقاومت ممکن نیست؛ به دیپلماسی، نهادسازی، رسانه، پژوهش، روابط بینالمللی و فعالیت حقوقی نیز نیاز دارد. کورد هنوز نتوانسته است سازوکاری دیپلماتیک و مشترک ایجاد کند که بهطور مستمر در نهادهای بینالمللی فعالیت کند و مسئلهٔ کورد را حتی در دورههای خارج از بحران نیز زنده نگه دارد.
۴. دشواری معرفی مسئلهٔ کورد بهعنوان مسئلهٔ حقوق و دموکراسی
گاهی در سیاست بینالمللی، مسئلهٔ کورد صرفاً از منظر امنیتی و نظامی دیده میشود، نه بهعنوان مسئلهای سیاسی و ملی و مرتبط با حق تعیین سرنوشت. همین امر باعث شده است کورد در زمان جنگ و درگیری اهمیت پیدا کند، اما هنگام ترسیم نقشهٔ سیاسی آیندهٔ منطقه، جایگاهی ضعیفتر داشته باشد.
۵. ترس دولتهای منطقه از تغییر مرزها
از همین رو، تلاشهای کورد برای دستیابی به حقوق سیاسی و ملی، اغلب در تقابل با منافع این دولتها زیر فشار قرار گرفته است. این معادله باعث شده بسیاری از قدرتهای جهانی در برخورد با مسئلهٔ کورد، به گامهای سیاسی محدود بسنده کنند.
۶. ضعف اقتصادی و اتکا به خارج
هیچ مسئلهٔ ملی نمیتواند در بلندمدت جایگاهی قدرتمند در سیاست جهانی پیدا کند، مگر آنکه از پشتوانهٔ اقتصادی، نهادی و سیاسیِ خود برخوردار باشد. تکیه بر کمک خارجی، بدون ایجاد بنیانی قدرتمند در داخل، امکان تصمیمگیری مستقل را از کورد میگیرد.
۷. تبدیلنشدن فداکاریهای تاریخی به دستاورد سیاسی
کورد در دورههای گوناگون هزینههای سنگینی پرداخته است؛ از انفال و بمباران شیمیایی تا جنگ با داعش و دیگر مراحل مقاومت. اما پرسش این است: چرا این فداکاریها به مبنایی سیاسی، قدرتمند و تعهدآور برای جامعهٔ بینالمللی تبدیل نشدهاند؟
پاسخ این است که فداکاری بهتنهایی حقوق را محقق نمیکند؛ به راهبرد سیاسی، دیپلماسی و نهادهایی قدرتمند نیاز است که بتوانند این فداکاریها را به دستاوردهای تاریخی تبدیل کنند.
۸. مسئلهٔ کورد تنها مسئلهای خارجی نیست؛ ریشههای داخلی نیز دارد
نکتهٔ انتقادی مهم این است که نباید تمام مسئولیت را بر دوش قدرتهای بزرگ و سیاست جهانی گذاشت. کورد باید خود را نیز نقد کند:
– چرا نتوانسته است چارچوب ملی مشترکی ایجاد کند؟
– چرا در بسیاری از دورهها، کشمکشهای حزبی بر منافع ملی مقدم شدهاند؟
– چرا نتوانسته است دیپلماسیِ مستمر و مشترکی شکل دهد؟
– چرا اغلب در آستانهٔ تحولات تاریخی، آمادگی سیاسیِ لازم را نداشته است؟
این پرسشها به پاسخهایی صادقانه نیاز دارند، نه صرفاً پاسخهایی عاطفی و ملیگرایانه.
مسئلهٔ کورد به چند تحول بنیادی نیاز دارد:
[2026-11-21 20:36] ژیان Jiyan.organozation: ۱. تدوین راهبردی ملی و مشترک، با حفظ ویژگیهای هر بخش کوردستان.
۲. تبدیل روابط موقت به اتحادهای سیاسی بلندمدت.
۳. پایهگذاری دیپلماسی ملی و مستمر.
۴. تقویت بنیانهای اقتصادی و نهادی.
۵. تغییر جایگاه مسئلهٔ کورد از موضوعی امنیتی به موضوعی مرتبط با حقوق، دموکراسی و حق تعیین سرنوشت.
در این میان، یک پرسش بنیادی باقی میماند:
آیا کورد در آینده میتواند از ملتی که تنها هنگام بحرانها اهمیت پیدا میکند، به نیرویی سیاسی تبدیل شود که در تصمیمگیری دربارهٔ آیندهٔ خاورمیانه، جایگاهی پایدار و اثرگذار داشته باشد؟
تز اصلی: تنهایی راهبردی کورد تنها محصول سیاست خارجی نیست؛ بلکه حاصل ترکیبی از چندپارگی داخلی، نبود راهبرد مشترک، وابستگی به اتحادهای موقت و ناتوانی در تبدیل فداکاریهای تاریخی به دستاوردهای سیاسی پایدار است. این نکته، مبنایی مهم برای مقالهای با عنوان «تنهایی راهبردی کورد و نبود اتحادهای پایدار» است؛ زیرا نقد آن تنها متوجه جهان نیست، بلکه سیاست داخلی کورد را نیز دربرمیگیرد.

