مێژوو یەکێک لە گرنگترین بوارەکانی ناسینی ڕابردووی کۆمەڵگە مرۆییەکانە. هەر نەتەوە، گەل و کۆمەڵگەیەک هەوڵ دەدات ڕابردووی خۆی بناسێت و ئاسەوار و بەڵگەنامەکانی پەیوەندیدار بەوە بپارێزێت. شتومەکی دێرین، بەردنووسەکان، دەستنووسەکان، سکەکان و ئاسەوارە مێژوویییەکانی دیکە، بەشێک لەم کەلەپوورە ئەژمار دەکرێن و هەرچەندە کۆنتر بن، بەهایەکی زیاتریان بۆ توێژینەوە مێژوویییەکان پەیدا دەکەن. لە سەردەمی دێرینەوە تا ئەمڕۆش ئاسەواری زۆر دەربارەی نەتەوە و سەرزەمینە جیاوازەکان نووسراون.
لە ئاسەوارە مێژوویی و جوگرافیاییەکانی سەردەمی دێرینەوە تا نووسراوەکانی مێژوونووسانی موسڵمان و گەشتیارنامەنووسان، بەشێکی گرنگی ناسینی نەتەوەکان لە ڕابردوو لەسەر بنەمای ئەم ئاسەوارانە شێوەی گرتووە. لەم نێوەندا، ئاسەوارێک لە نووسەرانی وەک هێرۆدۆت، سترابۆن، زەینەفۆن، مارکۆ پۆلۆ، ناسر خوسرەو، ئیبن فەزلان و ئەولیای چەلەبی زانیاریی بەنرخیان دەربارەی کۆمەڵگە و سەرزەمینە جیاوازەکان پێشکەش کردووە. دوای دەرکەوتنی ئیسلامیش مێژوونووسی گەشەی زیاتری سەند و مێژوونووسانی وەک تەبەری، بەیهەقی، ئیبن ئەثیری جەزیری، ئیبن خەلدوون و ئیبن خەلەکانی ئەربێلی ئاسەواری گرنگیان لە خۆیان بەجێ هێشت.
لە بواری مێژووی کوردیشدا ئاسەواری جۆراوجۆر لەلایەن نووسەرانی کورد و غەیرە کوردەوە نووسراون؛ لەوانە «اخبار الاکراد» و «المدائن و الاکراد» بەرهەمی مەدائینی، «انساب الاکراد» بەرهەمی ئه‌‌بووحەنیفەی دینوەری، «تاریخ الفارقی»، «تاریخ دولة الاکراد»، «شەرەفنامە»ی شەرەفخانی بەدلیسی، «الشجرة الزکیة» و «تاریخ اردلان»ی مەستوورەی ئەرجەلان. «تاریخ اردلان» لەم ڕووەوە گرنگییەکی تایبەتیشی هەیە کە یەکێک لە نموونە بەرچاوەکانی مێژوونووسیی ژنێکی کوردە دەربارەی بنەماڵە و سۆلالەی خۆی. لە پاڵ ئەم ئاسەوارانەدا، کتێب و گەشتیارنامەی دیکەش دەربارەی جوگرافیا، فەرهەنگ، دابونەریت، هۆزەکان و پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و سیاسیی کوردستان نووسراون. لە دەوروبەری دەیەی ۱۷۵۰ی زایینییەوە کوردستان کەوتە بەر سەرنجی ڕۆژهەڵاتناسان، بانگەوازکارانی ئایینی، بازرگانان و توێژەرانی دیکەی ڕۆژئاوا.
لە زەمینەیەکی ئاواهیدا، دەستنووسی «میرنامەی حەکارییان» گرنگییەکی تایبەتی هەیە. ئەم بەرهەمە بە زمانی فارسی نووسراوە و لەبەر ئەوەی ڕووداوە مێژوویییەکان لە قالب و شێوەی شێعر و مەسنەویدا دەگێڕێتەوە، زیاتر مەسنەوییەکی ئەدەبی ـ مێژوویییە تا کتێبێکی مێژوو بە واتای باو و باوڕاو. نووسەری سەرەکی ناوێکی دیاریکراوی بۆ بەرهەمەکەی خۆی دەستنیشان نەکردووە و بە ئیلهاموەرگرتن و چاوپێکەوتن لە «شانامە»ی فردۆسی نووسیویەتی. لەبەر ئەوە، ئناونیشانی «میرنامە»ی بۆ هەڵبژێردراوە؛ واتە شانامە بۆ شاهان و میرنامە بۆ میران. بە سەرنجدان بەوەی بابەتی سەرەکیی بەرهەمەکە مێژوو و سەربردەی ئەمیرانی حەکارییە، ناونیشانی «میرنامەی حەکارییان»ی بۆ بەکار هاتووە.
بەرهەمە سەرەکییەکەی تەمەرخان یازجی نووسیویەتی. ئەو هۆنینی «میرنامە»ی لە ساڵی ۱۶۳۳دا دەست پێکردووە و تا ساڵی ۱۶۳۹ بەردەوام بووە. یازجی لە سەردەمی میر یەحیای بەگ و دوای ئەو لە سەردەمی میر عەمادەدین، وەک کاتب و هاوڕێی ئەوان ئامادەییی هەبووە و لە هەندێک ڕووداودا ڕاستەوخۆ شاهیدی ڕووداوەکان بووە. لەبەر ئەوە، کتێبەکە جگە لە بەهای ئەدەبی، خاوەنی ڕاپۆرتگەلێکە لەسەر بنەمای بینین و ئەزموونی نووسەر. لەسەر بنەمای دەقەکە، یازجی زیاتر لە ۱۰۴۷۰ بەیت هۆنیوەتەوە، بەڵام پێش تەواوکردنی بەرهەمەکە کۆچی دوایی کردووە و کتێبەکە بە ناتەواوی ماوەتەوە. دوای ئەوە، کەسێکی دیکە نزیکەی ۴۰ بەیت وەک «خاتیمە»ی خستووەتە سەر بەرهەمەکە و کۆتاییەکەی تەواو کردووە.
بابەتی سەرەکیی «میرنامە» مێژووی فەرمانڕەوایانی حەکارییە؛ گێڕانەوەکە بە جەنگی زەکەریا بەگ و زاهید بەگ دەست پێدەکات و تا سەردەمی حوکمرانیی میر عەمادەدین بەردەوام دەبێت. لەم مەودایەدا، زەکەریا بەگ، مەلیک بەگ، دووبارە زەکەریا بەگ، یەحیى الكرام بەگ، شەرەفخان بەگ و پاشان میر عەمادەدین بەگ حوکمیان لەسەر ئیمارەتی حەکاری کردووە. لە کتێبەکەدا باس لە جەنگەکان، ڕاپەڕینەکان، پەیوەندیی نێوان ئەمیرانی حەکاری و حاکمانی ناوچەکانی دەوروبەر، لەشکرکێشییەکان، گواستنەوەی دەسەڵات و گۆڕانکارییە سیاسی و سەربازییەکانی دیکەی ئەو سەردەمە کراوە.
یەکێک لە گرنگترین تایبەتمەندییەکانی «میرنامە» بوونی مێژوو و ئاماژە کاتییەکانە لە دەقەکەدا. هەندێک مێژوو بە شێوەی ڕاستەوخۆ بە کۆچیی مانگی و هەندێکی دیکە بە بەکارهێنانی حیسابی ئەبجەد تۆمار کراون. لەسەر بنەمای ئەم زانیارییانە، نزیکەی ۶۱ ساڵ لە مێژووی حوکمرانیی حەکاری، لە سەردەمی زەکەریا بەگەوە تا گەیشتنی میر عەمادەدین بۆ دەسەڵات، بە وردەکاریی بەرچاوەوە ڕەنگی داوەتەوە. لەم ڕووەوە، بەرهەمەکە زانیاری دەربارەی ڕووداوێک پێشکەش دەکات کە نزیکەی سێ سەدە و نیو پێش کاتی دۆزینەوەی دەستنووسەکە ڕوویان داوە.
تەمەرخان یازجی پێدەچێت لە دەوروبەری ساڵانی ۱۵۸۰ یا ۱۵۸۱ی زایینی لەدایک بووبێت و لە کاتی دەستپێکردنی نووسینی بەرهەمەکە لە ساڵی ۱۶۳۳دا نزیکەی پێنجا ساڵ تەمەنی بووبێت. ئامانجی ئەو تۆمارکردنی مێژووی بنەماڵەی ئەمیرانی حەکاری و گێڕانەوەی بووە بە زمانێکی ئەدەبی. ئامادەبوونی لە هەندێک ڕووداودا و ئاماژەدان بە بینینە ڕاستەوخۆکانی، بەهای گێڕانەوەیی و مێژووییی بەرهەمەکە زیاد دەکات.
دەستنووسەکە نزیکەی سەدەیەک پێش لەسەر دەستی محەمەد تەەیار، کوڕی حاج محەمەد تەەیار، کۆپی (ئستنساخ) کراوەتەوە. ئەم دەستنووسە لە یەکی ژانویەی ۲۰۱۴دا لە گوندی ئارتیس لە ناوچەی باشقەڵا، لە ماڵی ڕاغب بەگی ئارتیسی، لە نەوەکانی حەکارییان، دۆزراوەتەوە. دەستنووسەکە ۶۷۲ لاپەڕەیە و لە هر لاپەڕەیەکدا نزیکەی ۱۷ بەیت نووسراوە و کۆی دەقی سەرەکییەکەی زیاتر لە ۱۰۵۰۰ بەیتە. لە سەرەتای دەستنووسەکەشدا ۶۱ لاپەڕە بۆ پێشەکی و دوو لاپەڕە بۆ پێشەکیی کاتبەکە (مستنسخ) تەرخان کراوە.
محەمەد تەەیار لە پێشەکییەکەیدا ڕوونی دەکاتەوە کە دەستنووسەکەی بە سەختی دەست کەوتووە و لەسەری کۆپییەکی بۆ خۆی ئامادە کردووە. ئەو جەخت دەکاتەوە کە دەستنووسەکەی «لە ئەسڵەکەی» وەرگرتووە؛ کەواتە، لەسەر بنەمای ئەم وتەیە، دیارە دەستنووسە سەرەکییەکەی دیوە، ئەگەرچی شوێنی ڕاگرتنی دەستنووسە سەرەکییەکە ئێستا ڕوون نییە. ئەو هەروەها لە بەشگەلێک لە نووسینەکەی خۆیدا بە کەلەپووری بنەماڵەیی و ناوخۆشی و دەردەسرەیان کە بەسەر بنەماڵەی ئەمیرانی حەکاریدا هاتووە پەرژاوەتە سەر. لە کۆتایی مەسنەوییەکەشدا شەجەرەنامە/درەختی بنەماڵەیییەک لە خۆیەوە تا حەزرەتی ئادەم زێدە کراوە کە بڕواپێکراوی و دروستییەکەی لە دەقەکەدا پشکنین و هەڵسەنگاندنی بۆ نەکراوە.
لە پرۆسەی گواستنەوەی بەرهەمەکەدا، میرزا محەمەد یازجیش ڕۆڵێکی گرنگی هەیە. دوای کۆتایی هاتنی کتێبەکە، مەودایەک دەنگوباسی نییە تا ئەوەی لە ساڵی ۱۷۴۴ی زایینیدا، میرزا محەمەد یازجی پێشەکییەکی درێژ بە پەخشان بۆ دەنووسێت. ئەو هاوڕێی عەبدوڵڵا بەگ، باوکی پەرتەو بەگی حەکاری بووە. یازجی لەم پێشەکییەدا لە سەردەمی خەلیفەکانی عەباسییەوە تا کاتی ئیبراهیم خان بەگ، ناوی خەلیفەکان و ئەمیرانی حەکاریی تۆمار کردووە و ئەم بەشەی بە «مختصرالاحوال الامرا» ناو بردووە. ئەم پێشەکییە ۴۵ لاپەڕەیە و پێدەچێت ناونیشانی «مختصر احوال الامرای الحکاری» زیاتر ناونیشانی دەستپێکە بیت، نە ناوی مەسنەویی سەرەکی.
ساڵی ۱۷۴۴ هاوکاتە لەگەڵ سەردەمی حوکمرانیی ئیبراهیم خان بەگ؛ حاکمێک کە بەپێی دەقەکە، نزیکەی پێنجا ساڵ حوکمی کردووە و دامەزرێنەری قوتابخانەی «مەیدان» بووە. دوای ئەو عەبدوڵڵا بەگ گەیشتە حوکم و ئەو باوکی پەرتەو بەگی حەکاری بوو؛ شاعیرێک کە لە مێژووی ئەدەبیاتی کوردیدا پێگەیەکی ناسراوی هەیە. شێخ ئەحمەدی فەقێ و پەرتەو بەگی حەکاریش دوای مەلا جزیری لە شاعیرە گرنگەکانی ئەدەبیاتی کورمانجی ئەژمار کراون و دیوانە شیعری مەزنیان لە خۆیان بەجێ هێشتووە.
لە کۆدا، «میرنامەی حەکارییان» دەکرێت بە بەرهەمێکی گرنگ لە مێژوونووسیی کوردستاندا دابنرێت؛ بەرهەمێک کە ئەدەبیاتی هۆنراوە لەگەڵ تۆمارکردنی ڕووداوە سیاسی، سەربازی و کۆمەڵایەتییەکاندا تێکەڵ دەکات و وێنەیەک لە مێژووی ئیمارەتی حەکاری و بنەماڵە حوکمرانەکانی پێشکەش دەکات. بەهای ئەو تەواو لە لایەنی ئەدەبیدا نییە، بەڵکوو لە پەیوەندیی نێوان ئەدەبیات، بیرەوەریی مێژوویی و تۆمارکردنی ڕووداوەکانی سەردەمێکی گرنگ لە مێژووی کوردستاندا جێگەی گرتووە.
ئەم کتێبە بە کۆششی م.خالید سادینی لەسەر دەستنووسەکەوە بۆ زمانی کوردیی کورمانجی و بە شێوەی شێعر وەرگێڕدراوە و لە لایەن سۆران محەمەدی پێداچونەوەی بۆ کراوە و ژێدەری بۆ زیاد کراوە و لە دوو بەرگدا لەلایەن بڵاوکراوەی پیوەند کە لە شار واندایە بە چاپ گەیەندراوە.
