
بۆچی پرسی کورد هێشتا نەیتوانیوە ببێتە پرسێکی جێگیر لە سیاسەتی جیهاندا؟
ڕێبوار سەقز
ئەمە یەکێکە لە قووڵترین پرسیارە سیاسی و نەتەوەییەکانی کورد لە سەدەی بیستەم و بیستویەکەمدا. سەرەڕای ئەوەی کورد یەکێکە لە گەورەترین گەلە بێدەوڵەتەکانی جیهان، و سەرەڕای مێژوویەکی درێژ لە خەبات، قوربانی و بەرخۆدان، پرسی کورد هێشتا نەبووە بە بابەتێکی جێگیر و پابەندکەری سیاسەتی نێودەوڵەتی. بۆ تێگەیشتن لەم دۆخە، پێویستە جیاوازی بکەین لە نێوان بوونی پرسی کورد لە سەر مێزی گفتوگۆی نێودەوڵەتی و بوونی پرسی کورد وەک بڕیارێکی ستراتیژی و پابەندکەر لە سیاسەتی جیهاندا.
کورد زۆرجار لە کاتی قەیرانەکاندا گرنگییەکی سەرنجڕاکێشی بۆ هاوکێشەکانی جیهان پەیدا کردووە، بەڵام کەمتر توانیویەتی ئەو گرنگییە بگۆڕێت بۆ پشتیوانییەکی سیاسی و نێودەوڵەتیی جێگیر.
١. نەبوونی ستراتیژییەکی نەتەوەیی هاوبەش
یەکێک لە گەورەترین کێشەکانی پرسی کورد، نەبوونی دیدێکی ستراتیژیی هاوبەشە. پارچەکانی کوردستان لە ژێر دەسەڵاتی چەند دەوڵەتدان و هەر بەشێکیش بارودۆخ، پێویستی و هاوکێشە سیاسییە تایبەتییەکانی خۆی هەیە. بەڵام کێشەکە تەنها جیاوازیی بارودۆخ نییە؛ کێشەکە ئەوەیە کە هێشتا ڕێککەوتنێکی بنەڕەتی لەسەر ئامانجە نەتەوەییە هاوبەشەکان دروست نەبووە. کاتێک هێزە سیاسییە کوردییەکان لەسەر ئامانج، پەیوەندیی دەرەکی و شێوازی خەبات یەکدەنگ نین، چۆن دەکرێت جیهان کورد وەک پرسێکی یەکگرتوو ببینێت؟ لێرەدا کێشەیەکی گەورە دەردەکەوێت: کورد زۆرجار بووەتە هاوپەیمانی کاتی بۆ دەوڵەتانی گەورە، نەک هاوپەیمانێکی ستراتیژیی درێژخایەن.
٢. دابەشبوونی سیاسی و ململانێی ناوخۆیی
ململانێی نێوان حیزب و هێزە سیاسییە کوردییەکان، یەکێکە لە هۆکارە سەرەکییەکانی لاوازیی پێگەی نێودەوڵەتیی کورد. هەندێک جار بەرژەوەندیی حیزبی لەسەر بەرژەوەندیی نەتەوەیی پێش دەخرێت. ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی کورد لە کاتی گۆڕانکارییە مێژووییەکاندا بە یەک دەنگ و یەک پێگەوە نەردەکەوێت.
کاتێک دەرەوە دەبینێت کە کورد لە ناوخۆدا لەسەر بڕیارە چارەنووسسازەکان یەکگرتوو نییە، دەرفەتی مامەڵەکردن لەگەڵ هێزە جیاوازەکان بۆی زیاتر دەبێت.
٣. نەبوونی هاوپەیمانییەکی جێگیر و پابەندکەر
پرسی نەتەوەیی تەنها بە خەبات و بەرخۆدان بەڕێوە ناچێت؛ پێویستی بە دیپلۆماسی، دامەزراوە، میدیا، توێژینەوە، پەیوەندیی نێودەوڵەتی و کاری یاسایی هەیە. کورد هێشتا نەیتوانیوە سیستەمێکی دیپلۆماسیی هاوبەش دروست بکات کە بەردەوام لە دامەزراوە نێودەوڵەتییەکاندا کار بکات و پرسی کورد لە دەرەوەی کاتی قەیرانەکانیشدا زیندوو ڕابگرێت.
٤. کێشەی ناساندنی پرسی کورد وەک پرسی ماف و دیموکراسی
هەندێک جار پرسی کورد لە سیاسەتی نێودەوڵەتیدا تەنها لە ڕووی ئەمنی و سەربازییەوە دەبینرێت، نەک وەک پرسیارێکی سیاسی، نەتەوەیی و مافی دیاریکردنی چارەنووس. ئەمەش وای کردووە کە لە کاتی شەڕ و ململانێدا کورد گرنگ بێت، بەڵام لە قۆناغی دانانی نەخشەی سیاسیی داهاتووی ناوچەکەدا پێگەیەکی لاوازتری هەبێت.
٥. ترسی دەوڵەتە ناوچەییەکان لە گۆڕانی سنوورەکان
بۆیە زۆرجار هەر هەوڵێکی کورد بۆ بەدەستهێنانی مافی سیاسی و نەتەوەیی، لە بەرامبەر بەرژەوەندییەکانی ئەو دەوڵەتانەدا کەوتووەتە ژێر فشار. ئەم هاوکێشەیە وای کردووە زۆرێک لە دەوڵەتە جیهانییەکان لە مامەڵەکردن لەگەڵ پرسی کورددا هەنگاوی سیاسیی سنووردار بنێن.
٦. لاوازیی ئابووری و پشتبەستن بە دەرەوە
هیچ پرسێکی نەتەوەیی ناتوانێت بە شێوەیەکی درێژخایەن پێگەیەکی بەهێز لە سیاسەتی جیهاندا بەدەست بهێنێت، ئەگەر پشتیگیریی ئابووری، دامەزراوەیی و سیاسیی خۆی نەبێت. پشتبەستن بە هاوکاریی دەرەکی، بەبێ دروستکردنی بنەمایەکی بەهێزی ناوخۆیی، دەرفەتی سەربەخۆییی بڕیار لە کورد دەستێنێتەوە.
٧. نەگۆڕینی قوربانییە مێژووییەکان بۆ دەستکەوتی سیاسی
کورد لە قۆناغە جیاوازەکاندا قوربانیی زۆری داوە؛ لە ئەنفال و کیمیابارانەوە تا شەڕی داعش و قۆناغەکانی تری بەرخۆدان. بەڵام پرسیارەکە ئەوەیە: بۆچی ئەم قوربانییانە نەبوونەتە بنەمایەکی سیاسیی بەهێز و پابەندکەر بۆ کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی؟
وەڵامەکە لەوەدایە کە قوربانی بە تەنها ماف بەدەست ناهێنێت؛ پێویستی بە ستراتیژیی سیاسی، دیپلۆماسی و دامەزراوەیەکی بەهێز هەیە کە بتوانێت ئەو قوربانییانە بگۆڕێت بۆ دەستکەوتی مێژوویی.
٨. کێشەی کورد تەنها کێشەی دەرەوە نییە، کێشەی ناوخۆشە
ڕەخنەیەکی گرنگ ئەوەیە کە نابێت هەموو بەرپرسیارییەکە بخەینە ئەستۆی دەوڵەتە گەورەکان و سیاسەتی جیهان.
کورد پێویستە ڕەخنە لە خۆیشی بگرێت:
· بۆچی نەیتوانیوە یەک پلاتفۆرمی نەتەوەیی دروست بکات؟
· بۆچی ململانێی حیزبی لە زۆر قۆناغدا لە بەرژەوەندیی نەتەوەیی پێش کەوتووە؟
· بۆچی نەیتوانیوە دیپلۆماسییەکی بەردەوام و هاوبەش دروست بکات؟
· بۆچی زۆرجار لە کاتی گۆڕانکارییە مێژووییەکاندا ئامادەکاریی سیاسیی پێشوەختەی نەبووە؟
ئەم پرسیارانە پێویستیان بە وەڵامی ڕاستگۆیانە هەیە، نەک تەنها وەڵامی سۆزداری و نەتەوەیی.
پرسی کورد پێویستی بە چەند گۆڕانکارییەکی بنەڕەتی هەیە:
1. دروستکردنی ستراتیژییەکی نەتەوەیی هاوبەش، بە پاراستنی تایبەتمەندیی هەر پارچەیەک.
2. گۆڕینی پەیوەندییە کاتییەکان بۆ هاوپەیمانییە سیاسییە درێژخایەنەکان.
3. دامەزراندنی دیپلۆماسییەکی نەتەوەیی بەردەوام.
4. بەهێزکردنی بنەمای ئابووری و دامەزراوەیی.
5. گۆڕینی پرسی کورد لە بابەتێکی ئەمنی بۆ بابەتێکی ماف، دیموکراسی و مافی دیاریکردنی چارەنووس.
یەک پرسیاری بنەڕەتی لێرەدا دەمێنێتەوە:
ئایا کورد لە داهاتوودا دەتوانێت لە نەتەوەیەک کە لە کاتی قەیرانەکاندا گرنگ دەبێت، بگۆڕێت بۆ هێزێکی سیاسی کە لە بڕیاردانی داهاتووی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا پێگەیەکی جێگیر و کاریگەر هەبێت؟
تێزی سەرەکی: تەنیاییی ستراتیژیکیی کورد تەنها بەرهەمی سیاسەتی دەرەوە نییە؛ بەرهەمی تێکەڵەیەکە لە دابەشبوونی ناوخۆیی، نەبوونی ستراتیژیی هاوبەش، وابەستەیی بە هاوپەیمانییە کاتییەکان و نەتوانینی گۆڕینی قوربانییە مێژووییەکان بۆ دەستکەوتی سیاسیی جێگیر. ئەمە بنەمایەکی گرنگە بۆ ئەو مەقالەیەی بە ناونیشانی «تەنیاییی ستراتیژیکیی کورد و نەبوونی هاوپەیمانیی جێگیر»؛ چونکە ڕەخنەکە تەنها ئاراستەی جیهان نییە، بەڵکو ئاراستەی سیاسەتی ناوخۆی کوردیشە.

