ئەم پرسیارەی کە دەڵێت: «ژن کێیە؟» لەو پرسیارانەیە کە بە سادەیی دەردەکەوێت، بەڵام لە ناوەڕۆکدا پرسیارێکی قووڵی سیاسی، کۆمەڵایەتی و مرۆییە. چونکە کاتێک دەڵێین ژن کێیە، تەنیا باس لە جەستە یان ڕۆڵێکی کۆمەڵایەتی ناکەین؛ باس لەوە دەکەین کە ژن خۆی چۆن خۆی پێناسە دەکات، چی دەوێت، چۆن تێدەگات و تا چەند مافی ئەوەی هەیە خۆی بڕیار بدات و ئاڕاستەی ژیانی خۆی دیاری بکات.
بۆ ماوەیەکی زۆر، پێناسەی ژن لە دەرەوەی خۆییەوە دراوە. کۆمەڵگە پێی گوتووە چۆن بژیت، خێزان پێی گوتووە تۆ چیت، ئایین و نەریت سنووری بۆ داناوە، دەوڵەت بە یاسا و دامەزراوەکانی خۆی شوێنی دیاری کردووە و حیزب و ڕێکخراوە سیاسییەکانیش زۆرجار ژنیان لە چوارچێوەی ئەو پێناسەیەدا بینیوە کە لە لایەن سیستەمەکەوە پێشتر دانراوە.
لەو بارودۆخەدا، ژن زۆرجار بووەتە «بابەت»ی بڕیار، نەک «خاوەن»ی بڕیار. باس لە مافەکانی کراوە، بەڵام کەمتر پرسیار لەوە کراوە کە خۆی ژن چ پێناسەیەکی بۆ خۆی هەیە و چ جۆرە ژیانێکی دەوێت. لە باسکردنی ژندا، زۆرجار لەجیا ئەوەی بپرسین «ژن چی دەڵێت؟»، پرسیاریان کردووە «بۆ ژن چی دەبێت بکرێت؟».
ئەم جیاوازییە گرنگە؛ چونکە ئازادی تەنیا ئەوە نییە کە کۆسپێک لە بەردەم ژندا لاببرێت، ئازادی ئەوەشە کە ژن بتوانێت خۆی ببێتە سەرچاوەی پێناسەکردنی خۆی؛ بتوانێت بڵێت: من کێم، چیم دەوێت، چۆن دەژیم، لە کێوە فێر دەبم و چۆن بیر دەکەمەوە. بە واتایەکی تر، ژن دەبێت لە «بوونی دیاریکراو بۆی» بگوازێتەوە بۆ «بوونی دیاریکەر بۆ خۆی».
لێرەوە پرسیارێکی تر دێتە پێش: سیستەم و دامەزراوەکان چۆن لەگەڵ ئەم پێناسە نوێیەی ژندا مامەڵە دەکەن؟ دەوڵەت، یاسا، حیزب، دامەزراوەی ئایینی، پەروەردە، میدیا و تەنانەت هەندێک ڕێکخراوی مەدەنی، هەموویان بە شێوەیەک کاریگەرییان لەسەر پێناسەی ژن هەیە. بەڵام تاقیکردنەوەی ڕاستەقینەی ئەم دامەزراوانە ئەوە نییە کە چەند جار ناوی ژن دەهێنن یان چەند ژنیان لە پۆست و شوێنی بڕیارداندا هەیە، پرسیاری بنەڕەتی ئەوەیە: ئایا ژن لەوێدا خاوەنی دەنگ، بیر، بڕیار و ئاڕاستەکردنی خۆیەتی؟
ئەگەر ژن تەنیا بۆ پڕکردنەوەی شوێنێک لە دامەزراوەیەکدا بێت، بەڵام ئەو دامەزراوەیە هێشتا لەسەر بنەمای بیرکردنەوەی پیاوانە کار بکات، ئەوا بەشداریی ژن بە خۆییەوە بەرامبەر بە گۆڕانکاری نییە. ژن دەتوانێت لە ڕیزەکانی حیزبێکدا بێت، لە پەرلەماندا بێت، لە کۆمیتەیەکی بڕیارداندا بێت، بەڵام ئەگەر پرسیارە تایبەتەکانی ژنان، بیرکردنەوەی ژنان و دەسەڵاتی ژنان لەناو سیستەمەکەدا شوێنیان نەبێت، ئەوا هێشتا کێشە بنەڕەتییەکە چارەسەر نەکراوە.
لەبەر ئەمە، سەرکەوتنی ژن تەنیا بە ژمارە پێوانە ناکرێت. ژمارە گرنگە، بەڵام بەس نییە. ئەوەی گرنگترە، گۆڕینی پێوەرەکانی دەسەڵات و بڕیاردانە؛ بەو شێوەیەی ژن نەک تەنیا بەشدار، بەڵکوو خاوەنی پرسیار و بڕیار بێت.
بزووتنەوەی «ژن، ژیان، ئازادی» ئەم پرسیارەی بە شێوەیەکی نوێ هێنایە ناو کۆمەڵگە. «ژن» لەو دروشمەدا تەنیا گرووپێکی کۆمەڵایەتی نییە؛ بووەتە ناوەندی پرسیارکردن لە جەستە، ئازادی، یاسا، خێزان، کار، خوێندن، دەسەڵات و شێوازی ژیان. لەبەر ئەوە، ئەگەر ئەو بزووتنەوەیە بیەوێت بەردەوام بێت، پرسیاری داهاتووی تەنیا ئەوە نییە کە «چی بەدەست هێناوە؟»، بەڵکوو ئەوەیە: «ئایا ژن توانیویەتی شوێنی خۆی لە پێناسەکردنی خۆی و دیاریکردنی داهاتووی خۆیدا بەدەست بێنێت؟»
سەرکەوتن لەو کاتەدا دەست پێ دەکات کە ژن لە بابەتی قسەکردنی کۆمەڵگەوە بگۆڕێت بۆ خاوەنی قسەکردن؛ لە بابەتی یاساوە بگۆڕێت بۆ بەشداربووی دروستکردنی یاسا؛ لە بەشداربووی بزووتنەوەوە بگۆڕێت بۆ خاوەنی ئاڕاستەی بزووتنەوە. لەو ساتەدا، پرسیاری سەرەکی ئەوە نابێت کە «سیستەم بۆ ژن چی دەکات؟»، بەڵکوو دەبێت ببێتە «ژن چۆن سیستەم و پێوەرەکانی دەسەڵات دەگۆڕێت؟».
شایەد ئەمە هەمان ئەو خاڵەیە کە کێشەی ژن لە ئاستی داواکاریی مافەکانەوە دەباتە ئاستی دروستکردنی بیر، دامەزراندن و داهاتوو. چونکە ژن تەنیا کاتێک بە تەواوی دەبێتە خاوەنی پێناسەی خۆی، کە بتوانێت لەگەڵ ئەوانی تردا نەک تەنیا بۆ بەشداری لە سیستەمێکی هەنووکەییدا، بەڵکوو بۆ پرسیارکردن لە خودی ئەو سیستەمە و پێناسەکردنی شێوەیەکی نوێی ژیان و کۆمەڵگە کار بکات.
ئەمەش پرسیارێکی کراوەیە بۆ داهاتوو: کەی ژن تەنیا بەشێک لە پێناسەی کۆمەڵگە نابێت، بەڵکوو خۆی دەبێتە خاوەنی پێناسەکردنی کۆمەڵگە؟