بێکاری لە سەردەمی نوێدا کێشەیەکی کۆمەڵایەتیی گەورەیە. لە هەموو جیهاندا بێکاری بوونی هەیە، بەڵام ڕێژەکەی جیاوازە؛ لە هەندێک وڵاتدا ڕێژەی بێکاری زۆر بەرزە و لە هەندێک وڵاتدا کەمە و لە ئاستێکی خوارەوەدا یان بە جۆرێک کۆنتڕۆڵ دەکرێت، ئەوەش دەگەڕێتەوە بۆ شێوازی حکوومەت لەو وڵاتانەدا.
ئەگەر چاو ببخشێنین بە مێژوودا، پێش سەرهەڵدانی سەرمایەداریی نوێ و بازاڕی کاری ئازاد، لە سەردەمی ئەرباب و ڕەعییەتدا (ئاغا و ڕەعییەتدا) بێکاری زۆر نزم بووە؛ چونکە سیستەمی ئاغا و ڕەعییەتی سیستەمێکی کشتوکاڵی بوو و گوندەکان زۆرتر لە شارەکان بوون و زۆربەی جووتیاران بەستراو بە ئەرباب و ئاغاوە بوون و دەبوو لەسەر زەویی خان کاریان بپەڕێنن/بکەن. بۆیە هەموو کاتێک کار بوو و ئەو کەسانەی ئیشیان نەبوو یان ئەو کەسانەی لە زەویی ئاغا دەرکرابوون، پێیان دەگوترا «بێکار»، هەروەها کەسانی هەژار و نەدار، سواڵکەر یان ئاوارەش بە بێکار دەناسران. ئەلبەت لەو سەردەمەدا بێکاریی وەرزیش هەبوو کە زۆرتر لە زستاندا ڕووی دەدا و لەم کاتانەشدا خەڵکەکە بە ئیشی چنین و کاری ڕستن، چاککردنەوە و نووژەنکردنەوەی ئامێرەکانەوە سەرقاڵ بوون. وەرزی پر لە ئیش بەهار و هاوین بوو کە کاتی کێڵان و کۆکردنەوەی بەرهەمەکان بوو کە حەتا منداڵانیش لەگەڵ دایک و باوکیان لەسەر زەویی خان و ئاغادا ئیشیان دەکرد؛ چونکە دەبوو هەم بەشی ئاغایان دابین بپەڕێنێت/بکات و هەم نانی خۆیان. لە سیستەمی ئەرباب و ڕەعییەتدا بەهۆی پەیوەندیی نەریتیی پشتیوانیی ئاغا و ڕەعییەتەوە، ئاغا و خان ئەرکی لەسەر بوو لە کاتی وشکەساڵی و پیریدا لانیکەم خواردەمەنی و خۆراکی ڕەعییەت و جووتیارەکانی دابین بکات.
بەڵام لە سەردەمی نوێی سەرمایەداری و بازاڕی کاری ئازاددا، کرێکار تەنیا کاتێک بۆ خاوەنی پێشەسازییەکان قازانجبهێنە کە دامەزرا بێت، بەڵام ئەگەر داواکاری لە بازاڕدا کەم بێتەوە یان کارگە و مەعمەل و پێشەسازییەکە داخرا بێت، کرێکار دەردەکرێت. بێکاری بە ئینگلیزی (Unemployed) واتە کەسێک کە ئامادەیی و خوازیاری ئیشکردنە بەڵام لە کۆمەڵگە و بازاڕدا هیچ ئیشێک بۆ ئەم کەسە نییە و بێکارە. بێکاری لە ڕوانگەی کۆمەڵناسەکانەوە کێشەیەکی تاکەکەسی نییە، بەڵکوو کێشەیەکی کۆمەڵایەتییە کە بەهۆی دابەشکردنی دارایی و دەرفەتەکانەوە دروست دەبێت. لە ڕوانگەی ئابووریناسانەوە بەرزبوونەوەی حەشیمەت و دانیشتووان و هەروەها بەرزبوونەوەی کێبڕکێی نێودەوڵەتی لە سەنایعدا دەبێتە هۆی بێکاری.
بەڵام لە ڕوانگەی مارکسەوە بێکاری دیاردەیەکی بەڕێکەوت نییە، بەڵکوو بەشێکی پێویست و ئامرازێکە بۆ نظام/سیستەمی سەرمایەداری کە بە سەردێڕی «سوپای پاشکەوتی پێشەسازی» (Reserve army of labor) ناوی دەبات. بە بڕوای مارکس، سەرمایەدارەکان بە گرووپێک لە کرێکارانی بێکار و نیمچەبێکار پێویستیانە کە بەردەوام لە بەردەستدا بن؛ بوونی ئەم گرووپە دەبێتە هۆکاری ئەوەی کە کرێکارانی فەرمانبەر و دامەزراو ترسی ئەوەیان بێت کە ئەگەر دەربکرێن جێگرەوەیان زۆر هەیە و خاوەنکارەکان ئەمە وەکوو هەڕەشەیەک بەکار بێنن بۆ کەمکردنەوەی حەقدەستەکان و زیاتکردنەوەی چەوسانەوە.
قەیرانی ئابووری و شوێنەوارە/شۆکە دەرەکییەکان دەتوانن لەسەر بارودۆخی کار و پێشەکان کاریگەرییان هەبێت. لە دەورانی وەستان یان قەیراندا، کەمبوونەوەی هەلی کار کە دەبێتە هۆی کەمبوونەوەی بەشداریی ئابووری یان دەرچوونی کەسەکان لە بازاڕی کاردا، لەسەر ڕێژەی بێکاری کاریگەر دەبێت. لە ڕوانگەی مارکسەوە، سیستەمەکانی کاپیتالیستی لەگەڵ کۆمەڵێک قەیراندا ڕووبەڕوو دەبنەوە؛ چونکە سەرمایەدارەکان زۆربەی کات سەرکێشی/سەرکێشیی گەورە دەکەن تا قازانجی زۆرتر بەدەست بێنن و ئەمەش دەبێتە هۆکاری تێکچوونی نرخەکان و بارودۆخی پێشەکان. قەیرانەکانی کاپیتالیستی نە بەهۆی کەمییەوە، بەڵکوو بەهۆی زۆری و زێدەڕۆییەوە دروست دەبن. بە بڕوای مارکس، هەموو کەس و هەموو شتێک دەبێتە ئامرازێک بۆ بەدەستهێنانی پارە و هەموو کاتێک بە بیرمان دەخاتەوە پەرۆش و ژێردەست بین و هەست بەوە بکەین کە لەگەڵ خەڵکانی تردا لە ململانێداین و لە جیهانی سیاسەتیشدا تەنیا بیر لە بەرژەوەندیی خۆمان بکەینەوە، و لە جیهانی سەرمایەداریدا شتێک بە ناوی ئەمنییەتی پێشەییەوە بوونی نییە.
ئەگەر بێین چاو لە ئێران بکەین لە بواری بێکاریدا، بەپێی بڵاوکراوەی توێژینەوەکانی ئابووریی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لە ساڵی ١٣٨٤ی هەتاویدا لە ڕاپۆرتێکی تەواوی شیکارانەدا لە بواری قەیرانی بێکاری لە ئێراندا نووسیویەتی: «قەیرانی بێکاری ٤٠ لەسەد لە ئێراندا دەبێت بە ٢٨ ملیۆن کەس، کە حەشیمەتی تەواوی ئێرانی بە جۆری ڕێژەیی تووشی هەژاری و نەداریی ئابووری کردووە». لە ساڵی ١٤٠٤ی هەتاویشدا ڕێژەی بێکاریی لاوانی تەمەن ١٥ بۆ ٢٤ ساڵ گەیشتووە بە ٢١.٢٪، کە لە ساڵی ١٤٠٥دا بەهۆی قەیرانە ئابوورییەکانەوە نرخی بێکاری ٧ بۆ ٨ لەسەد زیادی کردووە؛ کە بەپێی قسەی ئابووریناسان ئەم ڕێژەیە لە جیهانی ڕاستەقینەدا زۆرترە. هەروەها دوای شەڕی ٣٩ ڕۆژەی ئەمریکا و ئیسرائیل لەگەڵ ئێراندا، دوو ملیۆن کەسی دیکە بێکار بوون و قەیرانی بێکاری بووەتە پرسی ڕاستەقینەی ئێران.
بەشداریی ژنان وەکوو نیوەی کۆمەڵگە لە بازاڕی کاری ئێراندا لە بەراوردکردن لەگەڵ وڵاتانی دیکەدا زۆر نزمە. بەپێی ڕاپۆرتە فەرمییەکانی ناو ئێران، ٨٦ لەسەدی ژنان لە بازاڕی کاردا بەشدار نین، و لە ساڵی ٢٠٢٤دا ڕێژەی بێکاریی ژنانی ١٥ بۆ ٢٤ ساڵ لە ٢٦ پارێزگای ئێراندا زیاتر لە ٢٠ لەسەد بووە؛ کە زۆرترینیان پارێزگاکانی کۆهگیلۆیە و بوێرئەحمەد، سمنان، و چوارمەحاڵ و بەختیاری بووە، کە هۆکاری زۆربەی کێشەکان ئابووری، کۆمەڵایەتی، کلتووری و یاساییە.
یەکێکی تر لە فاکتەرەکانی بێکاری، بێکاری لە شار و پارێزگاکانی سەرسنوورە کە ڕێژەی بێکارییان زۆرە، و زۆرترینیان پارێزگای کرماشان و دواتریش پارێزگاکانی سیستان و بەلووچستان و خوزستانە؛ کە هۆکاری سەرەکیی بابەتە سیاسی و ئایدۆلۆژییەکان و پەراوێزخستنی پارێزگاکانی سەرسنوورە بەهۆی جیاوازی، گرنگی‌نەدان و بابەتە ئەمنییەکانەوە؛ کە زۆربەی خەڵک لەم ناوچانەدا بە تایبەت ناوچە کوردنشینەکان ڕوو دەکەنە ئیشی کۆڵبەری و ژیانیان دەکەوێتە مەترسییەوە بۆ بژێویی ژیانیان.